Στις 27 Ιουλίου 1943, στη θέση «Σταυρός» του Κοσμά, πραγματοποιήθηκε μία από τις σημαντικότερες συγκρούσεις της Εθνικής Αντίστασης στην περιοχή. Η νίκη των ανταρτών αποτέλεσε ιστορικό σταθμό για τη Νότια Κυνουρία.
Η 27η Ιουλίου 1943 αποτελεί μια από τις σημαντικές ημερομηνίες της αντιστασιακής ιστορίας της Νότιας Κυνουρίας.
Στη θέση «Σταυρός», περίπου δύο χιλιόμετρα έξω από τον Κοσμά, αντάρτες του Πάρνωνα συγκρούστηκαν με ιταλικό στρατιωτικό τμήμα, σε μια μάχη που έμελλε να συνδεθεί με τη μετέπειτα τραγική ιστορία του χωριού.
Η σύγκρουση πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία οι κατοχικές δυνάμεις επιχειρούσαν να διατηρήσουν τον έλεγχο των ορεινών περιοχών της Πελοποννήσου, ενώ η Εθνική Αντίσταση ενίσχυε την παρουσία και την οργάνωσή της.
Η Αντίσταση οργανώνεται στον Πάρνωνα
Κατά τη διάρκεια του 1943, οι αντιστασιακές ομάδες της περιοχής ενισχύθηκαν με νέους μαχητές και πολεμικό υλικό.
Ιστορικές καταγραφές αναφέρουν ότι στις 28 Απριλίου 1943 πραγματοποιήθηκε συμμαχική ρίψη όπλων και πυρομαχικών στη θέση «Μαζαράκι» του Κοσμά.
Ακολούθησε δεύτερη ρίψη, στις 20 Μαΐου, στη θέση «Μαλεβός», κοντά στον Άγιο Βασίλειο.
Ο εξοπλισμός αυτός συνέβαλε στην ενίσχυση των αντιστασιακών ομάδων που δραστηριοποιούνταν στον ορεινό όγκο.
Την ίδια περίοδο, οι ιταλικές κατοχικές δυνάμεις πραγματοποιούσαν επιχειρήσεις στα χωριά, ενώ οι κάτοικοι αντιμετώπιζαν επιτάξεις, διώξεις και τη συνεχή απειλή της στρατιωτικής βίας.
Η πληροφορία για την ιταλική φάλαγγα
Σύμφωνα με μεταπολεμική μαρτυρία του αγωνιστή Γιάννη Σαρρή, γνωστού ως Σαρρήγιαννη, οι αντάρτες πληροφορήθηκαν τη νύχτα της 26ης προς την 27η Ιουλίου ότι ιταλικό στρατιωτικό τμήμα επρόκειτο να κινηθεί στην περιοχή.
Η πληροφορία οδήγησε στην οργάνωση ενέδρας, με τη συμμετοχή ανταρτών από τον Κοσμά και γειτονικά χωριά.
Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε στη θέση «Σταυρός», έναν χώρο ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας για τη διέλευση των κατοχικών στρατευμάτων.
Οι αντιστασιακές δυνάμεις αξιοποίησαν τη μορφολογία του εδάφους και αιφνιδίασαν την ιταλική φάλαγγα.
Η σύγκρουση της 27ης Ιουλίου
Η μάχη εξελίχθηκε σε σημαντική επιτυχία των ανταρτών.
Σύμφωνα με ιστορική αναφορά που περιλαμβάνεται σε μελέτη για τον Κοσμά, η ιταλική δύναμη αριθμούσε 111 άνδρες.
Η ίδια καταγραφή αναφέρει 28 Ιταλούς νεκρούς, 37 τραυματίες και 45 αιχμαλώτους.
Άλλη μαρτυρία, εκείνη του Σαρρήγιαννη, καταγράφει 32 νεκρούς, 36 τραυματίες και διαφορετική σύνθεση των αιχμαλώτων.
Η διαφοροποίηση δείχνει ότι οι αριθμοί των απωλειών δεν είναι απολύτως ταυτόσημοι σε όλες τις ιστορικές πηγές.
Παρά τις επιμέρους διαφορές, οι καταγραφές συμφωνούν ως προς την κατάληξη της μάχης και τη σημαντική ήττα του ιταλικού τμήματος.
Ο ρόλος των κατοίκων του Κοσμά
Ιδιαίτερη θέση στις αφηγήσεις για τη Μάχη του Κοσμά κατέχουν οι κάτοικοι του χωριού.
Η συμβολή τους δεν περιορίστηκε αποκλειστικά στη συμμετοχή ανδρών στα ένοπλα τμήματα.
Γυναίκες του Κοσμά βοήθησαν στην περιποίηση τραυματιών, στη μεταφορά νερού και στον εφοδιασμό των ανταρτών.
Η παρουσία τους αποτυπώνεται στις ιστορικές μαρτυρίες ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της ευρύτερης συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας στην Αντίσταση.
Η μάχη δεν ήταν μόνο μια στρατιωτική σύγκρουση.
Ήταν ένα γεγονός στο οποίο ενεπλάκη ουσιαστικά η κοινωνία ενός ολόκληρου χωριού.
Η συνέχεια και η καταστροφή του χωριού
Η επιτυχία των ανταρτών είχε ιδιαίτερη σημασία για την αντιστασιακή δράση στην περιοχή.
Ωστόσο, τους επόμενους μήνες, οι συνθήκες άλλαξαν.
Μετά την ιταλική συνθηκολόγηση τον Σεπτέμβριο του 1943, οι γερμανικές δυνάμεις ενίσχυσαν τον έλεγχό τους στις περιοχές που προηγουμένως βρίσκονταν υπό ιταλική κατοχή.
Ο Κοσμάς παρέμεινε συνδεδεμένος με την αντιστασιακή δραστηριότητα του Πάρνωνα.
Τον Ιανουάριο του 1944, οι γερμανικές δυνάμεις προχώρησαν στη σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή του χωριού.
Οι ιστορικές αναφορές συνδέουν την πυρπόληση με τη συμμετοχή των κατοίκων στην Αντίσταση, ενώ νεότερη έρευνα από γερμανικά αρχεία αναδεικνύει τον ευρύτερο στρατιωτικό σχεδιασμό πίσω από την καταστροφή.
Έτσι, η Μάχη του Κοσμά και η πυρπόληση του χωριού αποτελούν δύο διαφορετικά, αλλά στενά συνδεδεμένα κεφάλαια της ιστορίας του τόπου.
Ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας της Νότιας Κυνουρίας
Η Μάχη του Κοσμά διατηρεί ιδιαίτερη σημασία για τη μελέτη της Εθνικής Αντίστασης στην Πελοπόννησο.
Αναδεικνύει την οργάνωση των ανταρτικών δυνάμεων, τη συμμετοχή των κατοίκων και τη στρατηγική σημασία του Πάρνωνα κατά την περίοδο της Κατοχής.
Παράλληλα, αποτελεί μέρος μιας ιστορικής διαδρομής που περιλαμβάνει αγώνα, θυσίες, αντίποινα και τελικά την ανοικοδόμηση του χωριού.
Με αφορμή την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, η ανάδειξη τέτοιων γεγονότων μάς επιτρέπει να γνωρίσουμε καλύτερα τη συμβολή της Νότιας Κυνουρίας στον αγώνα κατά των δυνάμεων κατοχής.
Η Μάχη του Κοσμά δεν είναι απλώς μια ημερομηνία στην τοπική ιστορία. Είναι η καταγραφή της συμμετοχής ενός ορεινού τόπου στον μεγάλο αγώνα για την ελευθερία.
Σύνταξη – Επιμέλεια: Σπύρος Σουλιώτης | Leonidio24
