Μικρές Ιστορίες της Αρκαδίας | Ιστορικό αφιέρωμα Leonidio24
Πριν από 83 χρόνια, τον Νοέμβριο του 1943, το Λεωνίδιο βρισκόταν στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Κι όμως, μέσα σε εκείνες τις δύσκολες συνθήκες, οι κάτοικοι συμμετείχαν σε κοινοτικές εκλογές, με τον γιατρό Παναγιώτη Ρέππα να αναδεικνύεται πρόεδρος. Ένα γεγονός που φωτίζει μια λιγότερο γνωστή περίοδο της ιστορίας της Νότιας Κυνουρίας.
Ένα διαφορετικό Λεωνίδιο, σε μια ταραγμένη εποχή
Νοέμβριος του 1943.
Η Ελλάδα βρίσκεται για τρίτη χρονιά κάτω από την ξένη Κατοχή. Ο πόλεμος έχει ανατρέψει την καθημερινότητα, η οικονομική ζωή έχει κλονιστεί και η αβεβαιότητα κυριαρχεί σε ολόκληρη τη χώρα.
Το Λεωνίδιο, όπως και τα χωριά της Νότιας Κυνουρίας, βιώνει τις συνέπειες αυτής της πραγματικότητας.
Οι άνθρωποι προσπαθούν να συνεχίσουν τη ζωή τους, να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα για τις οικογένειές τους και να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες μιας εποχής κατά την οποία οι συνηθισμένοι θεσμοί διοίκησης έχουν διαταραχθεί.
Μέσα σε αυτό το ιστορικό περιβάλλον καταγράφεται μια ξεχωριστή εξέλιξη.
Στο Λεωνίδιο πραγματοποιούνται κοινοτικές εκλογές.
Δεν πρόκειται για μια συνηθισμένη εκλογική διαδικασία σε συνθήκες ειρήνης. Πρόκειται για μια προσπάθεια συγκρότησης τοπικής διοίκησης σε μια περιοχή όπου οι εξελίξεις του πολέμου και η δράση των αντιστασιακών οργανώσεων είχαν διαμορφώσει μια νέα πραγματικότητα.
Από την ιταλική Κατοχή στην αποχώρηση των στρατευμάτων
Για να κατανοήσουμε τις εκλογές του Νοεμβρίου 1943, χρειάζεται να επιστρέψουμε δύο χρόνια πίσω.
Τον Απρίλιο του 1941 η Ελλάδα καταλαμβάνεται από τις δυνάμεις του Άξονα.
Στο Λεωνίδιο εγκαθίστανται τον Μάιο του ίδιου έτους Ιταλοί καραμπινιέροι, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας δύσκολης περιόδου για την τοπική κοινωνία.
Τα επόμενα χρόνια αναπτύσσεται η αντιστασιακή δραστηριότητα στον Πάρνωνα και στην ευρύτερη περιοχή της Κυνουρίας.
Το καλοκαίρι του 1943 αποτελεί σημαντικό σταθμό.
Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή του Στρατή Κουνιά, στις 6 Αυγούστου 1943 δυνάμεις του ΕΛΑΣ εισέρχονται στο Λεωνίδιο με σκοπό τη σύλληψη της ιταλικής φρουράς.
Ακολουθεί ένοπλη συμπλοκή, χωρίς οι αντάρτες να επιτύχουν τον αρχικό τους στόχο.
Την επόμενη ημέρα, στις 7 Αυγούστου, ιταλικό πολεμικό πλοίο φτάνει από το Ναύπλιο στην Πλάκα και παραλαμβάνει τους Ιταλούς καραμπινιέρους.
Η αποχώρησή τους δημιουργεί νέα δεδομένα στην περιοχή, η οποία για ένα διάστημα μένει χωρίς μόνιμη παρουσία στρατευμάτων Κατοχής.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόλεμος έχει τελειώσει.
Η γερμανική στρατιωτική παρουσία στην Πελοπόννησο συνεχίζεται και η απειλή νέων επιχειρήσεων παραμένει.
Ο Οκτώβριος του 1943 και η πρώτη κοινοτική επιτροπή
Μετά την αποχώρηση της ιταλικής φρουράς, το ζήτημα της τοπικής διοίκησης αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Οι κάτοικοι εξακολουθούν να έχουν ανάγκη από υπηρεσίες, οργάνωση, διαχείριση των κοινών υποθέσεων και βασικούς κανόνες κοινωνικής λειτουργίας.
Στην προσπάθεια αυτή πρωταγωνιστεί το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), το οποίο είχε αναπτύξει οργανωμένη παρουσία στο Λεωνίδιο.
Σύμφωνα με τον Στρατή Κουνιά, την 1η Οκτωβρίου 1943 ορίζεται προσωρινή κοινοτική επιτροπή.
Πρόεδρος αναλαμβάνει ο Νίκος Πουτσελάς, ενώ στην επιτροπή συμμετέχουν οι Κοσμάς Καττής, Β. Τρούμπας, Αρ. Μαλλάτος, Αθ. Κατσίγκρης και Λ. Λεκκός.
Η προσωρινή αυτή διοίκηση αποτελεί ένα πρώτο βήμα για την οργάνωση της κοινότητας στο νέο περιβάλλον.
Δεν έχει ακόμη προηγηθεί η εκλογική διαδικασία του Νοεμβρίου. Η επιτροπή έχει προσωρινό χαρακτήρα και συγκροτείται στο πλαίσιο της αντιστασιακής οργάνωσης της περιοχής.
Η εξέλιξη αυτή προετοιμάζει το έδαφος για την ανάδειξη νέας κοινοτικής αρχής.
Νοέμβριος 1943: Οι κάτοικοι συμμετέχουν στις κοινοτικές εκλογές
Έναν μήνα αργότερα πραγματοποιείται το γεγονός που αποτελεί το επίκεντρο του ιστορικού μας αφιερώματος.
Τον Νοέμβριο του 1943 διεξάγονται κοινοτικές εκλογές στο Λεωνίδιο.
Πρόεδρος αναδεικνύεται ο γιατρός Παναγιώτης Ρέππας.
Η εκλογή του αποτελεί μέρος της προσπάθειας οργάνωσης της τοπικής αυτοδιοίκησης στις περιοχές που βρίσκονταν υπό την επιρροή της Αντίστασης.
Η ιστορική καταγραφή επιβεβαιώνει τον μήνα πραγματοποίησης των εκλογών και το πρόσωπο που αναδείχθηκε στην προεδρία.
Δεν έχει όμως εξακριβωθεί από τα διαθέσιμα τεκμήρια η ακριβής ημέρα της ψηφοφορίας, ο αριθμός των ψηφισάντων, οι υποψηφιότητες ή οι ψήφοι που συγκέντρωσε ο κάθε υποψήφιος.
Είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε όσα έχουν καταγραφεί από τις λεπτομέρειες που παραμένουν άγνωστες.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι, σε μια από τις δυσκολότερες περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας, στο Λεωνίδιο πραγματοποιήθηκε μια διαδικασία ανάδειξης τοπικής διοίκησης.
Ένα γεγονός που συνδέει την ιστορία της κοινότητας με τις ευρύτερες εξελίξεις της Εθνικής Αντίστασης.
Ποιος ήταν ο Παναγιώτης Ρέππας;
Ο Παναγιώτης Δ. Ρέππας γεννήθηκε στο Λεωνίδιο το 1910 και υπήρξε γιατρός με μακρά παρουσία στη δημόσια ζωή της περιοχής.
Το όνομά του συνδέθηκε με την τοπική αυτοδιοίκηση και στα μεταπολεμικά χρόνια, κατά τα οποία διετέλεσε δήμαρχος Λεωνιδίου.
Η διαδρομή του αποτυπώνεται και σε ιστορικό φωτογραφικό υλικό του Αρχείου Τσακωνιάς, όπου εμφανίζεται ως δήμαρχος το 1951, κατά τη διάρκεια επίσκεψης επισήμων στη θέση Πελιά για τη διάνοιξη του δρόμου Λεωνιδίου – Τυρού.
Πολλά χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 2010, πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια της προτομής του στον χώρο μπροστά από τη Φάμπρικα Πολιτισμού.
Η παρουσία του στην ιστορία του Λεωνιδίου, επομένως, δεν περιορίζεται στο γεγονός του Νοεμβρίου 1943.
Συνδέεται με μια μεγαλύτερη περίοδο συμμετοχής στα κοινά και στη διοίκηση του τόπου.
Πώς οργανωνόταν η αυτοδιοίκηση στην Ελεύθερη Ελλάδα
Οι κοινοτικές εκλογές του Λεωνιδίου δεν αποτελούσαν απομονωμένη περίπτωση.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, σε περιοχές που είχαν περάσει υπό τον έλεγχο αντιστασιακών δυνάμεων, αναπτύχθηκαν μορφές λαϊκής αυτοδιοίκησης.
Σημαντικό ιστορικό τεκμήριο αποτελεί η απόφαση υπ’ αριθμόν 6 του Κοινού Γενικού Στρατηγείου των Εθνικών Ομάδων Ανταρτών, με ημερομηνία 16 Αυγούστου 1943.
Στην απόφαση προβλεπόταν η ανάδειξη οργάνων τοπικής αυτοδιοίκησης μέσω εκλογών, με συμμετοχή των κατοίκων και διαδικασία μυστικής ψηφοφορίας.
Προβλέπονταν επίσης διοικητικές και ειδικές επιτροπές για την αντιμετώπιση των αναγκών των τοπικών κοινωνιών.
Οι αρμοδιότητες δεν περιορίζονταν στη γενική διοίκηση.
Περιλάμβαναν οικονομικά ζητήματα, την εκπαίδευση, τη διαχείριση κοινοτικών υποθέσεων και πλευρές της καθημερινής ζωής.
Η βασική επιδίωξη ήταν να μπορέσουν οι τοπικές κοινωνίες να λειτουργήσουν μέσα στις πρωτόγνωρες συνθήκες του πολέμου.
Σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο εντάσσονται και οι εξελίξεις που καταγράφονται στο Λεωνίδιο.
Ένα σημαντικό στοιχείο: Το δικαίωμα ψήφου των γυναικών
Μία από τις ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες πλευρές των εκλογικών διαδικασιών της Ελεύθερης Ελλάδας αφορά τη συμμετοχή των γυναικών.
Η απόφαση του Αυγούστου 1943 προέβλεπε δικαίωμα εκλέγειν και εκλέγεσθαι τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες, με τα ηλικιακά κριτήρια που καθόριζε.
Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη στην ιστορία της πολιτικής συμμετοχής των γυναικών στην Ελλάδα, πριν από την καθιέρωση της πλήρους γυναικείας συμμετοχής στις εθνικές βουλευτικές εκλογές το 1952.
Ωστόσο, για τις συγκεκριμένες κοινοτικές εκλογές του Λεωνιδίου τον Νοέμβριο 1943 δεν έχουν επιβεβαιωθεί στοιχεία που να μας επιτρέπουν να αναφέρουμε πόσες γυναίκες συμμετείχαν ή αν εξελέγησαν γυναίκες σε τοπικές θέσεις.
Η ιστορική σημασία του γενικού θεσμικού πλαισίου είναι δεδομένη, χωρίς αυτό να δικαιολογεί αυθαίρετα συμπεράσματα για την τοπική διαδικασία.
Η οργάνωση της κοινωνικής ζωής και της δικαιοσύνης
Η περίοδος εκείνη δεν χαρακτηρίζεται μόνο από την ανάδειξη κοινοτικής διοίκησης.
Παράλληλα οργανώνονται δομές λαϊκής δικαιοσύνης και επιχειρείται η λειτουργία των σχολείων.
Η ιστορική μαρτυρία του Στρατή Κουνιά καταγράφει ότι ο δικηγόρος Ν. Βουγάς ανέλαβε την προεδρία του Λαϊκού Δικαστηρίου στο Λεωνίδιο.
Περίπου έναν μήνα αργότερα παραιτήθηκε και αντικαταστάθηκε από τον Γιώργο Γεωργαντώνη.
Ως δημόσιος κατήγορος αναφέρεται ο Μανώλης Αλεξάκης και ως γραμματέας ο Γιώργος Ρουμπάνος.
Για τα εκκλησιαστικά ζητήματα αναφέρεται ο ορισμός του Τρ. Σαρρή ως επιτρόπου.
Οι δομές αυτές πρέπει να εξετάζονται μέσα στις ιδιαίτερες συνθήκες της Κατοχής και όχι να ταυτίζονται με τη λειτουργία της σημερινής αυτοδιοίκησης και δικαιοσύνης.
Η ύπαρξή τους, ωστόσο, δείχνει ότι το ενδιαφέρον των οργανωμένων τοπικών δυνάμεων δεν περιοριζόταν στη στρατιωτική δράση, αλλά επεκτεινόταν και στην καθημερινή διοίκηση.
Ακόμη και μέσα στον πόλεμο, ο πολιτισμός παρέμενε ζωντανός
Μια άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή της ίδιας περιόδου αφορά την πολιτιστική δραστηριότητα.
Σύμφωνα με την ίδια ιστορική μαρτυρία, δημιουργήθηκαν θεατρικές ομάδες στο Λεωνίδιο, στα Τσιτάλια και στην Παλαιόχωρα.
Ανάμεσα στα έργα που παρουσιάστηκαν αναφέρονται η «Γκόλφω» και το «Φυντανάκι».
Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη ανθρώπινη σημασία.
Ο πόλεμος, η ανέχεια και ο φόβος δεν είχαν εξαφανίσει την ανάγκη των ανθρώπων για επικοινωνία, δημιουργία και συλλογική ζωή.
Οι θεατρικές δραστηριότητες αποτελούν μια διαφορετική όψη της ιστορίας εκείνης της εποχής.
Μια υπενθύμιση ότι ακόμη και στις πιο δύσκολες περιόδους οι τοπικές κοινωνίες προσπαθούν να διατηρήσουν την πολιτιστική τους ταυτότητα.
Το 1944 και η σκληρή επιστροφή του πολέμου
Η περίοδος που ακολούθησε τις κοινοτικές εκλογές δεν ήταν ειρηνική.
Αντίθετα, το 1944 σημαδεύτηκε από σκληρές γερμανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στον Πάρνωνα και στη Νότια Κυνουρία.
Στα τέλη Ιανουαρίου σημειώθηκε η καταστροφική επιδρομή στον Κοσμά, κατά την οποία πυρπολήθηκε το μεγαλύτερο μέρος του χωριού.
Ακολούθησαν νέες επιχειρήσεις στην ευρύτερη περιοχή.
Οι συλλήψεις, οι διώξεις και οι εκτελέσεις άφησαν βαθιά τραύματα στην τοπική κοινωνία.
Ιδιαίτερα τραγική στιγμή αποτέλεσε η 6η Ιουλίου 1944, όταν έντεκα άνθρωποι εκτελέστηκαν από τις γερμανικές δυνάμεις Κατοχής στο Λεωνίδιο.
Τα γεγονότα αυτά δείχνουν πόσο εύθραυστη ήταν η κατάσταση που είχε διαμορφωθεί κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1943.
Η προσωρινή απουσία στρατευμάτων Κατοχής δεν σήμαινε ασφάλεια ούτε οριστική απελευθέρωση.
Οι κάτοικοι συνέχισαν να ζουν κάτω από την απειλή νέων στρατιωτικών επιχειρήσεων μέχρι την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων.
Η ιστορία που διασώθηκε μέσα από την έρευνα
Σήμερα, ογδόντα τρία χρόνια αργότερα, οι κοινοτικές εκλογές του Νοεμβρίου 1943 αποτελούν μια λιγότερο γνωστή πτυχή της τοπικής μας ιστορίας.
Πολύτιμη συμβολή στην καταγραφή αυτής της περιόδου είχε ο Στρατής Γ. Κουνιάς.
Η ιστορική του εργασία με τίτλο «Οι κοινοτικές εκλογές το 1943-1944 στο Λεωνίδιο και η εκλογή του Εθνοσυμβούλου Κυνουρίας» περιλαμβάνεται στα «Χρονικά των Τσακώνων», τόμος ΚΒ΄, που εκδόθηκε το 2014, με έναρξη στη σελίδα 155.
Η ύπαρξη αυτής της μελέτης προσφέρει μια σημαντική βάση για την περαιτέρω έρευνα.
Παράλληλα, αναδεικνύει την αξία της δουλειάς που γίνεται για τη διάσωση της ιστορικής μνήμης της Τσακωνιάς.
Διότι πίσω από κάθε ημερομηνία υπάρχουν πρόσωπα, αποφάσεις και κοινωνικές συνθήκες που αξίζει να μελετηθούν.
Μια σελίδα που αξίζει να θυμόμαστε
Ο Νοέμβριος του 1943 δεν υπήρξε ένας συνηθισμένος μήνας για το Λεωνίδιο.
Οι κοινοτικές εκλογές εκείνης της περιόδου αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας οργάνωσης της τοπικής ζωής μέσα σε συνθήκες πολέμου.
Η εκλογή του Παναγιώτη Ρέππα, η προηγούμενη συγκρότηση της προσωρινής κοινοτικής επιτροπής, η λειτουργία δομών δικαιοσύνης και οι προσπάθειες διατήρησης της εκπαίδευσης και του πολιτισμού συνθέτουν μια ιστορική εικόνα που αξίζει να μελετάται.
Όχι αποκομμένη από τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις της εποχής, αλλά μέσα στο πραγματικό της περιβάλλον.
Σήμερα, οι δρόμοι και οι γειτονιές του Λεωνιδίου συνεχίζουν να αποτελούν τον χώρο όπου γράφεται η καθημερινή ιστορία του τόπου.
Μόνο που πριν από 83 χρόνια, οι ίδιοι αυτοί τόποι βρέθηκαν στο επίκεντρο γεγονότων που καθορίστηκαν από έναν παγκόσμιο πόλεμο.
Και μέσα σε εκείνη την εποχή, τον Νοέμβριο του 1943, γράφτηκε μία ακόμη σελίδα στην ιστορία της αυτοδιοίκησης του Λεωνιδίου.
Μια σελίδα που δεν πρέπει να χαθεί από τη συλλογική μνήμη της Νότιας Κυνουρίας.
Ιστορικές πηγές και τεκμηρίωση
- Στρατής Γ. Κουνιάς, «Οι κοινοτικές εκλογές το 1943-1944 στο Λεωνίδιο και η εκλογή του Εθνοσυμβούλου Κυνουρίας», Χρονικά των Τσακώνων, τόμος ΚΒ΄, 2014, σελ. 155–160. Αρχείο Τσακωνιάς.
- Στρατής Κουνιάς, «Η τελευταία επιδρομή των Γερμανών και η εκτέλεση των 11 στο Λεωνίδιο», ιστορική καταγραφή, 2011.
- Κοινό Γενικό Στρατηγείο Εθνικών Ομάδων Ανταρτών, απόφαση υπ’ αριθμόν 6, 16 Αυγούστου 1943.
- Αρχείο Τσακωνιάς, ιστορικό φωτογραφικό υλικό για τη διάνοιξη του δρόμου Λεωνιδίου – Τυρού, 1951.
- Ιστορικά δημοσιεύματα για τη ζωή του Παναγιώτη Δ. Ρέππα και την περίοδο της Κατοχής στη Νότια Κυνουρία.
Σύνταξη – Επιμέλεια: Σπύρος Σουλιώτης | Leonidio24
